Sinds de ondertekening van het manifest tegen stagediscriminatie in het hoger onderwijs en de start van het ECHO werkprogramma komen steeds meer instellingen in actie tegen stagediscriminatie. Maar wat is nou de juiste aanpak? In dit artikel gaan we in op verschillende vormen van interventies tegen stagediscriminatie en hoe je ervoor kan zorgen dat jouw aanpak aansluit bij de behoeften en problemen op jouw instelling of opleiding. 

Dit artikel maakt deel uit van een vierluik van verdiepende artikelen voor onderwijsprofessionals over (de aanpak van) stagediscriminatie in het hoger onderwijs. Deze artikelen zijn geschreven in het kader van het werkprogramma tegen stagediscriminatie hoger onderwijs, door ECHO Expertisecentrum Diversiteitsbeleid. Meer weten over het werkprogramma? Lees hier verder.

Een integrale aanpak

Meldpunten, een campagne, een training ter bewustwording. Dergelijke interventies worden vaak aangedragen als dé oplossing tegen stagediscriminatie. In de praktijk zien we echter dat er niet één interventie is die de gehele problematiek rondom stagediscriminatie kan aankaarten. Deze problematiek is namelijk zeer gelaagd en nauw verweven met lokale institutionele obstakels, beleid en organisatie. 

Dat een eenzijdige oplossing voor stagediscriminatie niet de gehele problematiek kan oplossen, blijkt onder andere uit onderzoek naar de MBO-aanpak tegen stagediscriminatie.¹ Geconcludeerd werd dat stagematching—waarbij de school een student aan een stagebedrijf koppelt, in plaats van dat de student zelf op zoek gaat naar een stage—niet dé oplossing is, maar dat stagematching als hulpmiddel in samenhang gezien dient te worden met andere maatregelen die scholen inzetten tegen stagediscriminatie.

Stagematching op het mbo kaart namelijk maar één aspect van het probleem aan: discriminatie bij het solliciteren. Maar wat stagematching bijvoorbeeld niet kan doen, is de impact van alle vooroordelen bij selectie en ongelijke behandeling tijdens stages wegnemen. Om de gehele problematiek rondom stagediscriminatie aan te kaarten is een samenstelling van meerdere samenhangende interventies nodig, luidt het advies van de onderzoekers.

Ook in het hoger onderwijs is stagediscriminatie een vergelijkbaar complex fenomeen met een gelaagde problematiek. De problematiek heeft betrekking op de periode voor, tijdens én na de stage. Ook zijn meerdere stakeholders betrokken (studenten, docenten, leerbedrijven, stagebegeleiders, stagecoördinatoren, etc.) met elk hun eigen verantwoordelijkheden en specifieke uitdagingen rondom de problematiek. In een integrale aanpak van stagediscriminatie moet er oog zijn voor alle betrokkenen en aspecten van het probleem.

Om hier een kader aan te geven, laten wij ons inspireren door het ‘liberatory consciousness framework’ van de Amerikaanse activiste Barbara Love.² Love biedt vier principes voor individuen die zich inzetten tegen ongelijkwaardigheid binnen instituten en systemen: awareness, analysis, action en accountability/allyship. In het werkprogramma tegen stagediscriminatie hoger onderwijs vertaalt ECHO dit naar de volgende vier stappen voor onderwijsprofessionals die stagediscriminatie binnen hoger onderwijsinstellingen willen aanpakken:

• • • • • Stap 1: Bewustwording
        • Stap 2: Context analyseren
        • Stap 3: Gerichte en samenhangende interventies
        • Stap 4: Verantwoordelijkheid (blijven) nemen

Stap 2: Context analyseren

De vraag is over het algemeen dus niet óf stagediscriminatie speelt, maar hoe de problematiek zich vertaalt naar jouw instelling. Het analyseren van de problematiek op jouw instelling en waar jouw instelling staat ten opzichte van het tegengaan van stagediscriminatie is cruciaal voor het inrichten van passende en effectieve interventies.

Zo zijn er verschillen per opleiding qua hoe stages zijn ingericht en of/hoe het beleid rondom stagediscriminatie is ingebed. Zijn er al acties rondom stagediscriminatie, of ingangen in huidig Diversiteit & Inclusie beleid? Hoe ziet de relatie en de afhankelijkheid tussen de onderwijsinstelling en de leerbedrijven eruit? Is de aanpak logischer per faculteit of opleiding, of juist instellingsbreed? De stand van zaken verschilt per instelling en bepaalt de kaders waarbinnen het probleem kan worden aangepakt.

Door middel van een probleemanalyse worden de specifieke obstakels en probleempunten op jouw instelling zichtbaar. Wie krijgt te maken met stagediscriminatie? Zijn er groepen die kwetsbaarder zijn voor stagediscriminatie en de problematiek eromheen? Waar lopen studenten tegenaan bij het bespreekbaar maken van hun ervaringen? Waar lopen docenten tegenaan bij het signaleren van stagediscriminatie en het begeleiden van hun studenten die hier mogelijk mee te maken krijgen? Hoe gaan leerbedrijven momenteel om met (vermoedens van) stagediscriminatie? Dit zijn allerlei vragen die van belang kunnen zijn voor het inrichten van passende interventies. Voor begeleiding bij het maken van een holistische probleemanalyse op het gebied van stagediscriminatie op jouw instelling of opleiding, kun je gebruikmaken van de ECHO stagediscriminatie analysekaders.

“Het is heel belangrijk om de studentenstem in alles mee te nemen, maar het is uiteindelijk niet de verantwoordelijkheid van de student om die stagediscriminatie tegen te gaan.” 

 

– Tjitske Lovert, onderzoeker lectoraat Diversiteitsvraagstukken
Inholland Den Haag
Bron: podcast aflevering ‘Stagediscriminatie aanpakken binnen de instelling’, 2023

Stap 3: Gerichte en samenhangende interventies

Welke interventies nodig en effectief zijn op jouw instelling of opleiding hangt dus af van de context. Er zijn verschillende vormen van interventies die verschillende doeleinden dienen. Een interventie kan zich onder andere richten op bewustwording, signalering, de problematiek ondervangen, analyseren, monitoren, en/of preventie.

Bewustwording. Weten we waar we het over hebben als het gaat over stagediscriminatie? Kunnen docenten en studenten stagediscriminatie herkennen? Worden studenten erop voorbereid dat ze mogelijk te maken krijgen met stagediscriminatie? Zijn leerbedrijven ervan op de hoogte dat dit kan spelen binnen hun bedrijven? Een conclusie uit de probleemanalyse kan zijn dat er interventies nodig zijn gericht op het onder de aandacht brengen van de problematiek bij o.a. stagecoördinatoren, docenten, studenten en/of leerbedrijven om het bewustzijn en de handelingsbekwaamheid vergroten. Met een gedeelde taal en kennis over het fenomeen wordt er ook meer draagvlak gecreëerd voor andere interventies. Concrete voorbeelden van bewustwordingsacties zijn voorlichtingen, trainingen, de ECHO Leerlijn Stagediscriminatie, handouts en campagnes.

Signaleren. Om de problematiek op de instelling zichtbaarder te maken zijn interventies gericht op signaleren nodig. Interventies gericht op signaleren gaan over zowel formele als informele manieren waarop signalen van (vermoedelijke) stagediscriminatie door de instelling kunnen worden onderschept. Meldpunten zijn een voor de hand liggende manier om stagediscriminatie te signaleren. Maar we weten dat over het algemeen de meldingsbereidheid laag is (lees in dit artikel meer over waarom dit zo is). Dus kan een interventie gericht op signaleren ook gaan over het faciliteren van laagdrempelige manieren voor studenten om hun ervaringen te delen. Tevens is belangrijk om na te gaan of het onderwerp, het beleid en de infrastructuur bekend is bij docenten en studenten. Interventies gericht op bewustwording zijn dus ook voor het signaleren belangrijk.

Opvolging van casussen. Ervan uitgaande dat stagediscriminatie speelt, is het belangrijk dat er een functionerende infrastructuur ligt om studenten te ondersteunen zodra het wordt gesignaleerd of gemeld. Concrete interventies hiervoor zijn bijvoorbeeld afspraken, regels en beleid waarin duidelijke richtlijnen en procedures staan voor het omgaan met stagediscriminatie. Hierbij kan het gaan om antidiscriminatiebeleid, procedures voor het afhandelen van meldingen, richtlijnen voor docenten, en regelingen voor gedupeerde studenten. Nazorg van studenten die met stagediscriminatie te maken hebben gekregen is een interventie die de negatieve impact van stagediscriminatie op studenten kan ondervangen.

Problematiek verder analyseren of monitoren. Een conclusie uit de probleemanalyse kan zijn dat er simpelweg nog geen goed beeld is van de (huidige) problematiek op jouw instelling of opleiding. Een vervolgactie kan dus zijn om de situatie verder te analyseren. Signalen en meldingen van stagediscriminatie zijn in eerste instantie belangrijk om individueel op te volgen, maar ze kunnen ook inzicht geven in de bredere problematiek die speelt op jouw instelling. Inzicht krijgen in de omvang en de specifieke vertaling van het probleem op jouw instelling kan dus door bijvoorbeeld meldingen te verzamelen, maar ook door actief focusgroepen, interviews of ontwerpteams te organiseren rondom dit thema, gesprekken met studenten te voeren om casuïstiek en data op te halen en door (studenten)onderzoeken uit te zetten. Een eigen onderzoek kan de structurele problemen op jouw instelling zichtbaar maken. Zo heeft Hogeschool Inholland bijvoorbeeld uitgebreid onderzoek gedaan naar stagediscriminatie en ook de Hogeschool van Amsterdam en Hogeschool Windesheim Almere hebben een onderzoeksproject uitgezet naar de specifieke ervaringen van hun eigen studenten.

Preventie. Interventies kunnen zich ook richten op het voorkomen dat stagediscriminatie (opnieuw) plaatsvindt. Dit kan bijvoorbeeld worden gedaan door een norm te stellen bij werkgevers en binnen instellingen dat stagediscriminatie niet geaccepteerd wordt (bijv. door dit te verankeren in beleid), of door werkgevers aan te moedigen interventies te implementeren die bijdragen aan het verminderen van (de invloed van) stereotypen (bijv. anti-bias training of objectief werven en selecteren). Voor wetenschappelijk bewezen manieren om vooroordelen en (individuele) discriminatie tegen te gaan, zie deze publicatie van KIS.⁵ Ook ontmoetingen georganiseerd door onderwijsinstellingen, zoals bijvoorbeeld op careerdays, worden soms ingezet om de ontmoeting tussen stageorganisaties en studenten te faciliteren en de werking van vooroordelen te verminderen. Om te voorkomen dat studenten te maken krijgen met stagediscriminatie bij stageorganisaties waar het al eerder is gesignaleerd, maken sommige instellingen de keuze om gebruik te maken van zwarte of rode lijsten voor stageorganisaties. Of dit mogelijk of wenselijk is, hangt af van de relatie tussen de stageorganisaties en de instelling.

Overig. Ten slotte zijn er overige interventies die de aanpak op verschillende manieren verder kunnen versterken. Denk bijvoorbeeld aan interventies gericht op:

– Borging en bescherming: stagediscriminatie-clausules in stagecontracten

– Commitment: samenwerkingsafspraken, zoals een pact of manifest, om stagediscriminatie tegen te gaan

– Verantwoording: organen en instanties waar verantwoording wordt afgelegd t.o.v. (interventies rondom) het thema

– Interventie ontwikkeling: tools waarmee instellingen of organisaties hun eigen aanpak tegen stagediscriminatie kunnen ontwikkelen, zoals onze ‘Stagediscriminatie aanpakken’- webtool.

Deze lijst van interventies is geen checklist, maar eerder een scala aan mogelijke maatregelen waaruit kan worden gekozen op basis van de probleemanalyse. Essentieel voor een integrale aanpak is dat interventies niet zomaar worden geïmplementeerd, maar dat deze aansluiten bij de context én dat de interventies goed met elkaar samenhangen. Om na te gaan of wel wordt bereikt wat wenselijk is met een bepaalde interventie of aanpak voor jouw instelling, kan gebruik worden gemaakt van verschillende kaders ter begeleiding, zoals bijvoorbeeld de bestaande evaluatiemethode Theory of Change⁶, of juist de specifiek ontwikkelde ECHO Stagediscriminatie analysekaders. Ook hebben we de interactieve ‘Stagediscriminatie aanpakken’- webtool ontwikkeld vol praktijkvoorbeelden en reflectievragen. Luister ook naar de podcast Stagediscriminatie onder de loep voor meer concrete voorbeelden van interventies die andere onderwijsinstellingen toepassen en hun ervaringen hiermee.

Stap 4: Verantwoordelijkheid (blijven) nemen

Verantwoordelijkheid (blijven) nemen kan op verschillende niveaus. Op institutioneel niveau is monitoring en evaluatie van de problematiek en de effectiviteit vaak de basis voor het nemen van verantwoordelijkheid. Door monitoring kan soms blijken dat een interventie niet goed werkt, niet goed wordt uitgevoerd, dat afspraken niet goed worden nageleefd, of dat een deel van het probleem nog steeds niet goed door de aanpak wordt aangekaart. Door ook verantwoording af te leggen aan een (externe of interne) onafhankelijke commissie en deze verantwoording transparant te communiceren kan er ook vertrouwen worden gewonnen van studenten en de rest van de onderwijsgemeenschap; er wordt mee gesignaleerd dat het probleem serieus wordt genomen binnen de instelling.

Echter, uit ervaring weten we ook dat monitoring en evaluatie vaak niet voldoende zijn om acties en sociale verandering te verduurzamen. Ook is het belangrijk om op individueel niveau gezamenlijk (professionele) verantwoordelijkheid te blijven nemen. Dit kan onder andere door elkaar aan te blijven spreken op ontwikkelingen en door feedback te verwelkomen en op te blijven zoeken.

Conclusie

Een kant-en-klare, one-size-fits-all oplossing voor stagediscriminatie is er niet. Toch is er een breed scala aan mogelijkheden waarmee onderwijsinstellingen hun verantwoordelijkheid rondom studentenwelzijn en -veiligheid kunnen borgen op het gebied van stages en stagediscriminatie. Maar welke interventies nodig en effectief zijn op jouw instelling, hang af van je context. Het is van belang om de situatie op jouw instelling te analyseren om de juiste interventies in te kunnen richten. Essentieel voor een integrale aanpak is dat de doeleinden van de interventies aansluiten bij de analyse die je hebt gemaakt én dat de interventies goed samenhangen. Zonder oog voor context en onderlinge afhankelijkheid van interventies, is er het risico dat belangrijke aspecten van het probleem over het hoofd worden gezien en onaangetast blijven. Als begeleidingsmiddel bij het analyseren van je context, het verkennen van interventies, en het analyseren van beleid tegen stagediscriminatie, kun je onder andere gebruikmaken van de  ‘Stagediscriminatie aanpakken’- webtool. of de verdiepende ECHO stagediscriminatie analysekaders.

Artikel 4

Stagediscriminatie melden en bespreekbaar maken

Geen meldingen, geen probleem? Wat kan het betekenen als je geen meldingen binnen krijgt? Dit artikel gaat in op de lage meldingsbereidheid en hoe we deze beter kunnen begrijpen. Hoe kunnen we stagediscriminatie beter bespreekbaar en signalen beter opvolgen?